Strona główna

powrót

Zapisz artykuły

Czerwiec 2001 HTML

Czerwiec 2001 DOC

Skomentuj artykuł
dodaj komentarz
przeglądaj komentarze
< prosimy nie zmieniać tematu wiadomości >
 O Dolinie Leśnicy


     Gdy jako młody chłopak rozpoczynałem w okolicach miejsca zamieszkania podpatrywanie życia ptaków, wielką atrakcją były dla mnie wycieczki do położonego niedaleko lasu. Mogłem tam obserwować inne gatunki niż te występujące w pobliżu zabudowań, dobrze mi już znane. Z czasem zdałem sobie sprawę z tego, że prawdziwe bogactwo różnorodności nie jest jednak związane z jednym, określonym typem środowiska. Najwięcej gatunków występuje bowiem na skraju, różnych środowisk: lasu., pół uprawnych, zbiorników wodnych, a także siedzib ludzkich. Po kilku latach systematycznych obserwacji mogłem już określić, które gatunki ptaków tworzą grupę charakterystyczną dla doliny rzeki Leśnicy, przepływającej przez rodzinną miejscowość - Turzę Śląską. Brakowało w tym spisie wielu gatunków rzadkich, których siedliskami są np. rozległe torfowiska, szuwary, łasy o naturalnym charakterze, zbiorniki wodne itp., bo tych- środowisk po prostu w najbliższej okolicy nie ma. Jednak pospolitsze gatunki, zarówno roślin jak i zwierząt, całe zbiorowiska roślinne, czy też bardziej ogólnie traktowany kraj-obraz gminy Górzyce Jest naszym bogactwem, nadaje jej specyficzny charakter. Jednak krajobraz ów nie jest niezmienny, stabilny - wręcz przeciwnie nieustannie się zmienia. Uwaga ta odnosi się szczególnie do środowisk wodnych, bardzo labilnych, np. dolin rzecznych, a zwłaszcza różnych "oczek", z punktu widzenia czasu geologicznego - krótko istniejących.


    Podczas prowadzenia badań nad awifauną wiele uwagi poświęcałem elementom lokalnej doliny rzecznej, która na przestrzeni wielu łat podlegała przekształceniom, w tym również antropogenicznym. Dziś jeszcze nie wiem, w jakim kierunku pójdą dalsze zmiany. Mam jednak nadzieję, że uda się osiągnąć kompromis pomiędzy interesami człowieka a "interesami" innych organizmów zamieszkujących tę dolinę.


    W przeszłości regulacje rzek wykonywano w celu lepszego zabezpieczenia osąd ludzkich, pól uprawnych, a także łąk i pastwisk przed powodziami. Rzeki regulowano i pogłębiano, by zapewnić szybszy spływ wód z meliorowanych dolin rzecznych i terenów przyległych, czyli dla ich osuszenia. W trakcie regulacji prostowano i skracano rzeki, zasypywano starorzecza oraz odcięte w trakcie prostowania fragmenty rzek. Rzeki otrzymywały trapezoidałny przekrój poprzeczny, wyrównany spadek podłużny, a ich koryta łagodne łuki. W ten sposób regulowane rzeki miały szybszy nurt. Powodowało to zwykle nasilanie erozji dennej i szybsze wcinanie się rzeki w dno doliny. W rezultacie spadał poziom wód podskórnych na przyległych terenach, wysychały sąsiednie tereny podmokłe i starorzecza, zamierały drzewa, lasy łęgowe grądowiały, wycofywało się wiele gatunków zwierząt. Ostateczną konsekwencją był olbrzymi spadek bioróżnorodności (Jankowski 1993). Oprócz względnej ochrony przeciwpowodziowej uzyskiwano rozległe, zmeliorowane pola uprawne, np. w dolinie Leśnicy (gospodarstwo Olszenica).


     Leśnica wypływa jako Potok Radliński na obszarze Wodzisławia Śląskiego. Po połączeniu się z Szotkówką w okolicach Łazisk i Godowa wpadam do Olzy, prawego dopływu Odry. Długość rzeki wynosi ok. 21 km. Na przeważającym odcinku jest rzeką wyprostowaną, regulowaną w latach 90. tych XIX wieku (określono na podstawie map drukowanych w periodyku "U Nas"). Jedynie w dolnym odcinku, na wysokości Łazisk, jest rzeką krętą. Krętość rzeki to cecha, którą określa się porównując rzeczywistą długość rzeki z uwzględnieniem jej meandrowania do rzeczywistej długości doliny tj. długości doliny od ujścia do działu wodnego w przedłużeniu odcinka źródłowego (Mikulski, 1978). Na krętość rzeki maja wpływ: struktura podłoża, odporność osadów budujących brzegi ujścia dopływów rzeki głównej, a także osuwiska i powalone do rzeki drzewa deformujące nurt. Brzmi to dość skomplikowanie, jednakże padło w powyższej definicji pojęcia "meandra", a jest on ściśle związany z tym o czym chciałbym napisać dalej w tym artykule. Aby dobrze zrozumieć skąd wzięły się owe meandry należałoby zacząć od pojęć bardziej podstawowych.
Elementami doliny rzecznej są zbocza i jej dno. Zbocza doliny w przypadku Leśnicy, w jej lewobrzeżnej części odsunięte są od koryta bardzo daleko. Fakt ten sprawił, iż chętniej przystąpiono do odlesiania dużej i płaskiej jak stół powierzchni, gdyż kusiła rolników bardzo dobrymi glebami i łatwymi warunkami uprawy.


    W dnie doliny możemy wyróżnić koryto i terasy zalewowe (Bajkiewicz-Grabowska, Mikulski, 1996). Koryto jest najniższą częścią dna doliny wyżłobioną przez rzekę, którą woda płynie przez większą część roku. Koryto Leśnicy zostało dodatkowo pogłębione przy okazji regulacji, o których wspomniano wyżej. Terasa to część dna zalewana podczas wysokich stanów wód. Koryto, łącznie z obszarem zalewowym, stanowi łożysko rzeki. Ponieważ obecne koryto Leśnicy jest na-tyle głębokie, iż przy wysokich stanach woda w rzece właściwie z niego nie występuje, koryto i łożysko możemy traktować jako ten sam element doliny. Skrajnym przypadkiem są katastrofalne powodzie Jak ta z 1997 roku. Wówczas wody powinny, przynajmniej teoretycznie rozlać się aż po krawędzie doliny (Płaskowyż Rybnicki), znacznie szerszej po lewej stronie. Ważnym elementem, lewobrzeżnej doliny mogącym zatrzymywać wody powodziowe, jest wał kolejowy, natomiast po prawej stronie rolę tę przyjmuje na pewnym odcinku, niezwykle wodochłonny, kompleks leśny.
Cieki naturalne, a takim Leśnica niewątpliwie była do końca XIX wieku, płyną przeważnie zakolami odcinki proste w ich biegu, występują rzadko i są przeważnie krótkie, przeto w korycie rzecznym rozróżnia się łuki i przejścia pomiędzy łukami. W kształtowaniu koryta cieku główną rolę odgrywa nurt rzeczny., czyli strumień wody płynący z największą prędkością. Woda najszybciej płynie zazwyczaj w najgłębszych miejscach koryta (plosa), które znajdują się przy podmywanych stromych brzegach, przyczyniając się do rozwoju erozji bocznej. Płytkie odcinki koryt o prostym przebiegu, oddzielające plosa to przemiały lub brody.


     Leśnica, płynąca na odcinku 2,5 km wzdłuż kompleksu leśnego jest jak już wyżej wspomniano, rzeką wyprostowaną, ale unaturalniającą swój bieg. Rozpoczęło się bowiem w miarę swobodne erodowanie brzegów przez nurt rzeki- Erozja boczna, wywołana na zakolu koryta ruchem śrubowym wody prowadzi do powiększenia zakola i powstawania meandra, czyli zakola o dużym kącie środkowym (powyżej- ISO ). Rozwój meandra jest ciągły: z zakoli wytwarzają się meandry, które rozwijają się do pewnego maksymalnego stadium, by następnie ulec likwidacji wskutek przecięcia szyi meandrowej - czyli najwęższego miejsca pomiędzy zakrętami, rzeki. Powstałe w ten sposób odcięte meandry nazywa się starorzeczami. Są one stale lub okresowo zasilane wodą z rzeki albo też tracą z nią połączenie i ulegają zamuleniu. Starorzecza Leśnicy miały ostatni kontakt z rzeką podczas wylewu w 1997 roku.


     Strefa, w której rzeka tworzy meandry i porzuca je w czasie wezbrań, nosi nazwę pasa meandrowego (Bajkiewicz-Grabowska, Mikulski, 1996). Na. podstawie istniejących a także kopalnych starorzeczy możemy dziś określić iż pas meandrowy Leśnicy miał w ostatnim okresie funkcjonowania meandrującej rzeki szerokość 250 metrów. Pas meandrowy Leśnicy jest tym obszarem, któremu chciałbym poświęcić dalszą część artykułu.
W dolinie rzeki znajduje się około 30 starorzeczy, różniących- się, długością i szerokością, położonych bliżej lub dalej obecnego koryta rzeki. Starorzecza występują po obu stronach doliny, jednakże więcej jest ich po prawej stronie doliny. Po lewej przeważają Starorzecza kopalne, o których istnieniu przekonujemy się interpretując mapy topograficzne, bądź też w terenie śledząc przebieg obniżeń, i dodatkowo, występowanie skupisk drzew i krzewów, charakterystycznie łukowato porastających te obniżenia.


     Jeszcze na początku XIX wieku cała dolina Leśnicy na. tym odcinku- była porośnięta lasem, zarówno część prawobrzeżna jak i lewobrzeżna. Obszar po lewej stronie doliny ze starorzeczami został po odlesieniu poddany użytkowaniu rolniczemu (co najmniej od 1870 roku), które najprawdopodobniej przyspieszyło zanikanie starorzeczy. Starorzecza po prawej stronie doliny "osłaniane" przez kompleks leśny przetrwały w znacznej liczbie- do dziś.
Obecnie zaniechano użytkowania ziemi w lewobrzeżnym pasie meandrowym Leśnicy. Ugory, od czasu do czasu zaorywane zajmują 3 przestrzeni pomiędzy korytem rzeki a nieczynnym wałem kolejowym biegnącym wzdłuż rzeki. Na marginesie należałoby dodać, iż nie zawsze zaprzestanie działalności człowieka idzie w parze z korzyściami dla, przyrody; w naszym wypadku wyłączenie z użytku linii kolejowej może spowodować wycofanie się ciekawego gatunku ptaka - kłąskawki (Saxicola torquata), której siedliskiem są półotwarte, Jałowe siedliska, takie jak czynne wały kolejowe, porośnięte na brzegach niskimi krzewami. Nie użytkowane zarastają wyższymi brzozami., wierzbami itp.


     Las, umownie zwany Tursko-Gorzyckim, traktowany ogólnie, charakteryzuje się drzewostanem mieszanym, a jego część dolinna przejawia cechy grądu. Wiosną podłoże miejscami silnie podtopione, wraz z nadejściem wysokich temperatur letnich ulega stopniowemu wysuszaniu. Woda pozostaje jedynie w obniżeniach starorzeczy. Trzy większe strumienie leśne miejscami wypłycone przez materię organiczną rozlewają się tworząc malownicze ..jeziorka". W drzewostanie części dolinnej dominuje olcha w części południowej przechodząca w monokulturę. Uzupełniana jest przez dąb, jesion, brzozę, wierzby, topole, świerk, czeremchę. W runie wiosną dominuje zawilec gajowy (Anyone nemorosa), w miejscach podtopionych wyróżnia się kosaciec żółty (Iris pseudacorus).
Awifauna omawianego obszaru liczy obecnie 73 gatunki ptaków (Chlebik, 2QOO). Spośród gatunków lęgowych należy wyróżnić następujące grupy ptaków:
1. gatunki otwartego krajobrazu; potrzeszcz (Miliaria calandra) czajka (Vanelhis vanellus) pokląskwa (Saxicola rubetra) kląskawka. (Saxicola torquata) cierniówka (Sylvia communis) gąsiorek (Laniiis collurio)
2. gatunki środowisk okrajkowych (przejściowych): grzywacz (Columba palumbus) dzięcioł zielony (Picus viridis) kwiczoł (Turdus pilaris) świerszczak (Locustella naevia) strumieniówka (Locustel.lafluviatilis) wilga (Oriolus oriolus)
3. gatunki leśne:
świergotek- drzewny (Anthus trivialis) śpiewak (Turdns philomelos) muchołówka białoszyja (Ficedula albicollis) muchołówka żałobna (Ficedula hypoleuca) 3-4 gatunki dzięciołów.


Propozycje proekologicznych działań w dolinie Leśnicy:
1. Zaniechanie intensywnych wyrębów w obrębie pasa meandrowego Leśnicy.
2. Przeprowadzenie koszenia ugorów i przekształcenie ich w łąki nadrzeczne. Stworzono by w ten sposób potencjalne siedliska dla rzadkich ptaków siewkowych - czajki, krwawodzioba, rycyka (proces długotrwały). Drugi wariant (sprzeczny): wysadzanie ugorów rodzimymi gatunkami drzew występującymi w drzewostanach potencjalnych dla dolin rzecznych, a więc w lasach łęgowych. Trzeci wariant: pozostawienie ugorów naturalnej sukcesji.
3. Zaniechanie regulacji rzeki na odcinku od ostatnich zabudowań w Turzy Śląskiej (posesja nr 20 przy ulicy Kolejowej) do mostu kolejowego na Leśnicy. W ostatnich latach przeprowadzono wycinkę drzew rosnących na brzegach rzeki. Usunięcie drzew i krzewów zmniejsza szorstkość skarp i zwiększa prędkość nurtu, powodując rozmywanie brzegów i pogorszenie jakości wody poprzez obciążenie jej produktami erozji. Likwidacja zadrzewień brzegowych zwiększa nasłonecznienie, co stwarza warunki do nadmiernego rozwodu glonów (Żelazo, 1993). Tymczasem na odcinku leśnym warto byłoby spowolnić nich wody w rzece co pośrednio wpłynęłoby na odtwarzanie się łęgu, charakterystycznego zbiorowiska dla doliny rzecznej, poprzez- podniesienie się poziomu- zwierciadła, wód gruntowych. Środowisko łęgowe to potencjalne miejsce lęgów kolejnego rzadkiego gatunku -żurawia (Grus grns).
4. Utrzymywanie roślinności porastającej wał kolejowy w stanie zbliżonym do obecnego.
5. Niedopuszczanie do wysypywania śmieci głównie szkła i plastiku, co obecnie ma miejsce szczególnie na skraju starorzeczy od strony Łazisk.
6, Przyspieszenie przepływu wody w rzece na odcinku Turzyczka-Turza (częściowo wykonane), gdzie rzeka płynie bardzo blisko zabudowań, poprzez budowę kanałów ulgi, ścinających obecne zakola.
7. Odtwarzanie stawów na terenie Turzyczki,. CzyżowiCy Podbucza, istniejących jeszcze pod koniec XIX wieku. Polska jest krajem przesuszonym - każda forma retencji wody poprawia bilans wodny naszego kraju.
8. Unaturalnienie struktury lasu. Las Tursko-Gorzycki jest lasem gospodarczym, stanowiącym ekosystem niekompletny tj.- pozbawiony lub ubogi w pewne elementy typowe dla lasu naturalnego. Elementami takimi są np. wykroty, drzewa zamierające oraz pozostałości martwych drzew, zarówno stojących Jak i leżących. Pozostawienie lasu samemu sobie na okres od kilkunastu do kilkudziesięciu lat prowadzi zazwyczaj do wytworzenia się brakujących elementów (Pawlaczyk, Jermaczek, 1997).
9. Przeprowadzenie inwentaryzacji przyrodniczej, szczególnie flory stycznej.
10. Utworzenie użytku ekologicznego pod nazwą "Starorzecza Leśnicy" po lewej stronie doliny (obszar od koryta- do wału kolejowego). Na obszarze Lasu Tursko- Gorzyckiego tworzenie użytku ekologicznego mogłoby napotkać na trudności, ze względu na duże rozbieżności w interpretowaniu przepisów ustawy o ochronie przyrody, a dotyczące ochrony obszarów leśnych. Użytki ekologiczne są podstawowym narzędziem ustawy o ochronie przyrody z dn. 16 października 1991 roku, przewidzianym do stosowania na szczeblu lokalnym. Może je tworzyć wojewoda lub Rada Gminy- Za użytki uznaje się "zasługujące-na ochronę pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowiska jak: (...) śródpolne i śródleśne "oczka wodne", kępy drzew i krzewów (...), płaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza itp." Użytki ekologiczne mają znaczenie dla zachowania, różnorodności biologicznej. Wniosek o utworzenie użytku powinien zawierać: określenie obiektu i jego granic, uzasadnienie roli przyrodniczej pełnionej przez obiekt w krajobrazie, propozycje zasad postępowania (zakazy, ewentualnie nakaz utrzymania tradycyjnego sposobu gospodarowania).


     Użytek ekologiczny nie musi reprezentować unikatowych wartości przyrodniczych (Pawlaczyk, Jermaczek, 1997). Obszar, który proponuję objąć ochroną, na który składają się: koryto rzeki i starorzecza lewobrzeżne, oraz obszar prawobrzeżnego pasa meandrowego Leśnicy położony w kompleksie leśnym (chroniony biernie) są miejscami kluczowymi dla funkcjonowania krajobrazu całej doliny Leśnicy i z pewnością spełniają rolę ogniwa w lokalnym korytarzu ekologicznym. Składają się nań doliny rzek: Odry, Olzy,- Szotkówki, Las Rogowsko-Czyżowicki, Lubomski, Tworkowski, a także lasy w okolicach Mszany, Skrzyszowa, a także te położone po stronie czeskiej.
W formie przedstawionej w niniejszym artykule użytek ekologiczny "Starorzecza Leśnicy" zabezpieczałby przebieg spontanicznych- procesów przyrodniczych zachodzących w dolinie. W strefie łożyska rzeki utrzymano by min.:o ciągłość procesów rozwoju linii koryta rzecznego: tworzenie meandrów, następnie ich odcinanie i przekształcanie w Starorzecza;
o ciągłość procesów kształtujących- morfologię dna i brzegów rzeki: miejscowego podcinania brzegów, prowadzącego do tworzenia się stromych skarp, przewracania, się drzew nadbrzeżnych, w koryto rzeki i powstawania mielizn i zagłębień wokół takich martwych drzew,
o reżim hydrologiczny rzeki (najtrudniejsze), obejmujący min. zmienność jej przepływów w cyklu rocznym i wieloletnim; wysokie stany wód występujące raz na kilkadziesiąt lat są silą napędową wielu ważnych procesów kształtujących koryto rzeki i warunkują taki a nie inny rozwój szaty roślinnej na dnie jej doliny.


    Strukturę szaty roślinnej pod korzeniami drzew nadbrzeżnych tworzą, się w wyniku działania płynącej wody zagłębienia będące siedliskiem różnych gatunków zwierząt.
Ważne jest czuwanie, by miejsce to w świadomości społecznej, uchodziło za "użyteczne", by nie było niszczone i zaśmiecane. Procesy, które tam zachodzą warto obserwować (rola edukacyjna) i dokumentować np. poprzez rejestrację fotograficzną (zapoczątkowana), sporządzanie listy gatunków roślin na stałej, niedużej powierzchni badawczej czy też spisywaniu co kilka lat gatunków wybranej grupy zwierząt (dla ptaków jest to wykonywane od około 10 lat). Powtarzane dokumentowanie stanu przyrody doliny Leśnicy z powodzeniem może być realizowane w ramach pracy miejscowych szkół.


Grzegorz Chlebik



Literatura:
Bajkiewicz-Grabowska E., Mikulski Z. 1996: Hydrologia ogólna- PWN, Warszawa. Chlebik G., 2000: Ptaki Turzy Śląskiej i Lasu Tursko-Gorzyckiego. Mat. niepublikowane. Jankowski W., 1993: Techniczne sposoby wzbogacania wartości przyrodniczej rzek i ich dolin. W: Tomiałojć L.(red.), 1993: Ochrona przyrody i środowiska w dolinach nizinnych rzek Polski. Wyd. Instytutu Ochrony Przyrody P AN, Kraków. Mikulski Z. (red.), 1978: Przewodnik do ćwiczeń z hydrografii. PWN, Warszawa. Pawlaczyk P., Jermaczek A., 1997: Poradnik lokalnej ochrony przyrody. Wyd. Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin.
Żelazo J., 1993: Współczesne poglądy na regulację małych rzek nizinnych. W: Tomiałojć L. (red.), 1993: Ochrona przyrody... . Wyd. Instytutu Ochrony Przyrody PAN, Kraków.


(c) Wszelkie prawa zastrzeżone. Isos & redakcja miesięcznika "U Nas", Gorzyce 2001.